जनकपुरधाम, मंसिर २६ गते। २०६३ सालको ऐतिहासिक मधेश जनविद्रोह (२००७ CE) नेपालका आधुनिक राजनीतिक परिवर्तनहरू मध्ये एक निर्णायक आन्दोलन मानिन्छ। यस विद्रोहलाई राष्ट्रिय स्तरमा परिचित र संगठित नेतृत्व प्रदान गर्ने व्यक्तिहरूमध्ये उपेन्द्र यादव प्रमुख रहेको थियो।
ऐतिहासिक २०६२/६३ को मधेश जनआन्दोलनपछि नेपालमा नयाँ राजनीतिक व्यवस्थाको निर्माण प्रक्रिया सुरु भएको थियो। तर मधेशी समुदाय decades-देखि भोग्दै आएको राजनीतिक, सामाजिक, भाषिक, प्रशासनिक तथा सुरक्षा संरचनामा रहेको गहिरो वञ्चना सम्बोधन नहुने संकेत देखिन थालेपछि असन्तोष व्यापक रूपमा फैलिएको थियो।
मधेश आन्दोलन पहिचान, समावेशीकरण र राजनीतिक अधिकारका लागि भएको सर्वाधिक प्रभावशाली आन्दोलन मानिन्छ। यो आन्दोलनले नेपालमा संघीयताको आधार तयार गरेको र राष्ट्रिय राजनीति नै बदलिदिएको मानिन्छ। ऐतिहासिक मधेश आन्दोलनले देशको राजनीतिक, सामाजिक र प्रशासनिक रूपान्तरणमा पुर्याएको प्रभावबारे विस्तृत विवरण सार्वजनिक गरिएको छ। मधेश जनविद्रोहपछि प्राप्त उपलब्धिहरूले मधेश तथा मधेशी समुदायको पहिचान, अधिकार र सहभागितामा ऐतिहासिक परिवर्तन ल्याएको उल्लेख गरिएको छ।
प्राप्त विवरणहरूका अनुसार मधेश आन्दोलनका प्रमुख उपलब्धिहरू यस प्रकार छन्:
१. संघीय शासन प्रणालीको स्थापना
एकात्मक केन्द्रीकृत शासन व्यवस्थाबाट संघीय संरचनामा रूपान्तरण गर्नु मधेश आन्दोलनको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिएको छ। संघीयताको घोषणामा मधेशी जनआन्दोलनले निर्णायक भूमिका खेलेको बताइन्छ।
२. प्रदेश–२ को ‘मधेश प्रदेश’ नामकरण
पहिचानसहितको संघीयताको नीति अघि बढाई प्रदेश नं. २ को नाम ‘मधेश प्रदेश’ राख्न प्रेरक शक्ति मधेश जनविद्रोह रहेको जनाइएको छ।
३. मधेशी समुदायलाई सहज नागरिकता
दशकौँसम्म नागरिकताबाट वञ्चित अनेक मधेशी नागरिकलाई आन्दोलनपछि सहज रूपमा नागरिकता प्राप्त गर्ने वातावरण बनेको छ, जसलाई मधेश आन्दोलनको महत्वपूर्ण उपलब्धि मानिन्छ।
४. राज्य संरचनामा प्रतिनिधित्वको विस्तार
मधेश आन्दोलनपछि मधेशी दलित, महिला, जनजाति, आदिवासी तथा अन्य सिमान्तकृत समुदायहरूको शासन तथा प्रशासनका विभिन्न तहमा प्रतिनिधित्व, सहभागिता र समावेशिता उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।
५. आरक्षण प्रणालीमार्फत अवसरमा वृद्धि
मधेश जनविद्रोहका कारण राज्यका विभिन्न निकायमा मधेश, मधेशी महिला, मधेशी दलित लगायतका समुदायका लागि आरक्षण व्यवस्था लागू भएको छ। यसले रोजगारीका अवसर विस्तार गर्दै जीवनस्तरमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याएको छ।
६. राजनैतिक अधिकारको सुनिश्चितता
आज संघीय, प्रदेश तथा स्थानीय तहका राजनीतिक संरचनामा मधेशी, महिला, दलित समुदायको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित भएको छ। यद्यपि पूर्ण राजनीतिक अधिकारका लागि अझै निरन्तर संघर्ष आवश्यक रहेको मधेशी नेताहरूले बताएका छन्।
७. आर्थिक रुपान्तरणमा गति
संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना पछि यातायात, सञ्चार, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा अन्य सेवा क्षेत्रमा उल्लेख्य विकास भएको छ। यसले आर्थिक गतिविधिमा वृद्धि गर्दै मानव विकास सूचकांकमा समेत उकालो वृद्धि गरेको विश्लेषण गरिएको छ।
अतः धैर्यशील, साहसी, अनुशासन, आत्म संयमता तथा समाजिक न्यायका अग्रदूत, मधेश आन्दोलनका जनक,लौह पुरुष समाजवादी नेता उपेन्द्र यादवले थालिएको समाजवादी पथलाई प्रतिस्थापन गर्न देशका सम्पूर्ण शोषित पीडित मधेसी, दलित, पिछडावर्ग ओविसि, आदिवासी जनजाति थारु, मुस्लिम, महिलाहरु आत्म सम्मान, पहिचान, बराबरीका अधिकार प्राप्तिका लागि एक जुट भएर जनसंघर्ष गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ।
